ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ - ਮੁਲਾਕਾਤੀ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਹ ਕੈਲਗਰੀ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਕ ਹੈ
ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ, ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਵੀ
ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖ ਰਿਹੈ ਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹੈ।
ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਹਤਕਾਰ ਵੀ। ਉਹ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ
ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸੈਨੇਟਰ ਤੇ ਸਿੰਡਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ।
ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵੇਖ ਰਿਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਉਹ ਕੈਲਗਰੀ ਵੀ ਆਇਆ।
ਪੇਸ਼ ਹਨ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼:
?ਸ੍ਰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ
ਕੁਝ ਦੱਸੋ।
-ਸ੍ਰ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮ 8 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚਕਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਵਿਚ ਸ੍ਰ. ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਭਰਾ ਨੇ ਜੋ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਾਮਰੇਡ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਬਾ ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੈਤੋ
ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਵਡੇਰੇ ਸਰਹਾਲੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਚਕਰ ਆਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਚਕਰ
ਤੋਂ ਚਾਰ, ਮੱਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਦਸ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ
ਬੀ. ਐੱਡ. ਕੀਤੀ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵੀ ਐੱਮ. ਏ; ਬੀ. ਐੱਡ. ਐ। ਮੈਂ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ
ਆਂ ਤੇ ਉਹ ਰਿਟਾਇਰਡ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾ ਐ। ਸਾਡੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਜਗਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ
ਪਰਮਜੀਤ, ਅਮਰਦੀਪ ਕਾਲਜ ਮੁਕੰਦਪੁਰ 'ਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨੇ ਤੇ ਛੋਟਾ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ
ਸੁਖਦੀਪ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਵਸਨੀਕ ਨੇ। ਤਿੰਨ ਪੋਤੇ ਹਨ ਤੇ ਦੋ ਪੋਤੀਆਂ। ਸਮਝ ਲਓ ਪੂਰੀ ਇਲੈਵਨ ਐ।
ਉੱਦਣ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਦਾ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਸੀ ਜਿੱਦਣ ਸਾਡੇ ਪੋਤੇ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
?ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਕਿਥੋਂ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਕੀਤਾ?
-ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ. ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ
ਈ ਲੈਕਚਰਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਫਿਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਅਮਰਦੀਪ
ਕਾਲਜ ਮੁਕੰਦਪੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ।
?ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ
ਪੇਂਡੂ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨੱਸਦੇ
ਹਨ?
-ਮੈਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੇ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਬਈ ਜੇ ਸਾਡੇ
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਣਾ ਐਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ
ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ? ਸਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਫੇਰ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹਾਊ? ਮਿਹਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ
ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆ ਲੱਗਾ।
?ਦਿੱਲੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਕੋਈ ਖੇਡਾਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ
ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੋਂਗੇ? ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਹੋਵੋਂਗੇ?
-ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸੈਕੰਡ ਬੈੱਸਟ ਅਥਲੀਟ ਸਾਂ ਤੇ ਐੱਮ. ਏ. 'ਚ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
'ਚੋਂ ਸੈਕੰਡ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਇਕ ਅੰਕ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਫਸਟ ਦਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਮਿੱਸ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਂ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ
ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ ਤੇ
ਕਈ ਵਾਰ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰ ਉਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ
ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ, ਪਿਆਰਾ
ਸਿੰਘ ਸਹਿਰਾਈ, ਡਾ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ
ਉਪਾਸ਼ਕ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਲ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਗੁਰਦੇਵ ਰੁਪਾਣਾ, ਨਵਤੇਜ
ਪੁਆਧੀ, ਦਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ,
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ, ਸੁਖਬੀਰ ਤੇ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾਤਾ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੇਖਕ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ
ਮਿਲਦਾ ਗਿਲਦਾ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ ਉਥੇ ਮਿਲਦੇ। ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ
'ਚ ਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੰਜਾਬੀ
ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਜਾਗ ਲੱਗੀ।
?ਤੁਹਾਡਾ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇ ਬਣਿਆਂ?
-1990 ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਵਿਜ਼ਟਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। 1998 ਵਿਚ
ਮੇਰਾ ਲੜਕਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ
2001 ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਇੰਮੀਗਰਾਂਟ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਗਰਮੀਆਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਕੱਟੀਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ।
?ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਵੀ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ?
-ਹਾਂ, ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਡਿਕੈਥਲੋਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ
ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇੰਟਰਵਰਸਿਟੀ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਿਆਂ। ਜੇਕਰ ਗੋਡੇ ਦੀ
ਸੱਟ ਨਾ ਲੈ ਬਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਸੀ ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਲੈਵਲ 'ਤੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਦਾ। ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ
ਬੈਂਕ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਤੇ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਵਿਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ
ਕੈਨੇਡਾ 'ਚ ਵੀ ਹਾਕੀ ਖੇਡਦੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰੈਂਪਟਨ ਹਾਕੀ ਕਲੱਬ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ
ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਐ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ ਅੱਗੋਂ ਪੋਤੇ ਪੋਤੀਆਂ ਵੀ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ।
?ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹੜੀ ਕਿਹੜੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ?
-ਮੈਂ ਗੋਲਾ ਸੁੱਟਣ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ
ਕੈਪਟਨ ਸਾਂ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਕਬੱਡੀ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀਆਂ ਕਿੱਕਾਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਪਰ ਵੱਡਾ ਮਾਅਰਕਾ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਿਆ।
?ਤੁਹਾਡਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ
ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਖਿੱਚ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਖਿਆਲ
ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇ ਆਇਆ?
-1962 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ
ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਉਥੇ ਜਕਾਰਤਾ ਦੀਆਂ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਅਥਲੀਟਾਂ ਦਾ ਕੋਚਿੰਗ ਕੈਂਪ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ
ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ, ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਦੁੱਮਣ ਸਿੰਘ, ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਚਨ ਰੰਧਾਵਾ,
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਤੇ
ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਂਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ
ਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਿਖੇ ਜੋ 'ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ' ਤੇ 'ਸੁਰਮੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ' ਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਲਿਖਣ ਲੱਗ
ਪਿਆ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ 'ਆਰਸੀ' ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗੇ। ਮੇਰੀ ਤਕੜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਰੀਝ ਸੀ
ਜੋ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਬੱਸ ਉਸੇ ਰੀਝ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਿਆ।
?ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਦੇ
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਛੜ ਗਏ ਹਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ।
ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?
-ਕਾਰਨ ਕਈ ਨੇ। ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਏ ਕਿ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਂਦੀ। ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਜੀਅ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚੇ
ਵੈਸੇ ਈ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਵੀ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਸਮਾਂ ਲਾਉਣਾ ਫਜ਼ੂਲ ਸਮਝਦੇ ਨੇ।
ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਐ। ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ
ਅਪਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਅਪਨਾਇਆ ਹੋਇਐ।
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਜਜ਼ਬਾ ਵੀ ਓਨਾ ਪਰਬਲ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਰੀਮ ਤਾਂ ਵੈਸੇ ਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ
ਜਾਂਦੀ ਐ। ਜਿਹੜੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਉਹ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਪੌਂਡਾਂ ਤੇ ਡਾਲਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ
ਪੱਤੇ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਬਹੁਤੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਖਾ ਕੇ
ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਨੌਕਰੀ ਹਥਿਆਉਣਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਐ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦੈ ਤਾਂ ਉਹ
ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਢਿੱਡ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠਾਣੇਦਾਰੀ ਈ ਲੈ ਬਹਿੰਦੀ ਐ। ਪੰਜਾਬ ਓਨਾ
ਤੰਗੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿੰਨਾ ਵੇਖ ਵਿਖਾਵੇ ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਪੱਟਿਆ ਹੋਇਐ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਫੋਨਾਂ ਦੀ
ਗਿਣਤੀ ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ ਐ। ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਫੋਨ ਭਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕਰਨੇ ਨੇ? ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਦੀ
ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਰਾਬ ਈ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਜਦ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਮੁੱਕਦੀ। ਕਾਰਨ ਬਥੇਰੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪੂਰੇ ਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੈ।
?ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਕੰਮ
ਕੀਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨੌਜੁਆਨ ਵਰਗ ਦਿਸ਼ਾ-ਹੀਣ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਜਲਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫੇਰ
ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?
-ਇਸ ਸੁਆਲ ਦਾ ਜੁਆਬ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੈ। ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਇਹੋ ਐ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ
ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਥੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇ
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ ਹੋਈ ਐ। ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਉਂਜ ਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ
ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਐ। ਟਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਸਕੂਲ ਨਿਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਨੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋਣਗੇ? ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਦਿਅਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਐ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਰਬਪੱਖੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਾ ਭੱਜਣ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਭੱਈਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੱਲੀ
ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ
ਨੌਜੁਆਨ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭੱਜਣਾ ਪਵੇ।
?ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦਾ ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਡ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਹ ਮੰਨਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ?
-ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਐ ਕਿ ਜੀਹਨੇ ਖੇਡਦੇ ਮੱਲ੍ਹਦੇ ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ
ਹੋਣ ਉਹ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੀਆਂ ਖੇਲ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਲਵੇ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮੂਰਤ
ਹੁੰਦੈ। ਉਹਦੀ ਰੀਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ
ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ।
?ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਧਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਬਜਟ
ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੀ ਹੈ?
-ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨੋਰੰਜਨ ਈ ਏ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ
ਲੱਗਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਈ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਗਾਉਣ
ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਏਹੋ ਫਰਕ ਐ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ
ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗਦੀ ਏ ਤੇ ਜੁੱਸੇ ਤਕੜੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੈ। ਕਿਸੇ ਖੇਡ ਵਿਚ
ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਵੀ ਆਉਂਦੈ। ਖੇਡਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ
ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਗ਼ੈਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮਸਲਨ
ਕੰਜਰੀ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਈ ਲੈ ਲਓ। ਕਿਥੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਕਿਥੇ ਕੰਜਰੀ ਦਾ? ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ
ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗੇ ਮੰਤਵ ਪੂਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਨੇ।
?ਜਿਹੜਾ ਬਜਟ ਅਸੀਂ ਇੱਕਲੀ ਕਬੱਡੀ ਉਤੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਡ
ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ?
-ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦੈ। ਖੇਡਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇ। ਕਬੱਡੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ
ਦੇਸੀ ਖੇਡ ਐ ਜਦ ਕਿ ਹਾਕੀ ਫੁਟਬਾਲ ਬਗੈਰਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖੇਡਾਂ ਹਨ। ਕਬੱਡੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ 'ਚ
ਭੱਲ ਬਣਦੀ ਐ ਜਦ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਨਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ
ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਕਬੱਡੀ ਨਹੀਂ ਖੇਡੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਗ
ਜਾਣਦੈ। ਫਿੱਡੂ ਤੇ ਹਰਜੀਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇਕਰ ਖੇਡ
ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਬਜਟ ਹਾਕੀ, ਫੁਟਬਾਲ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਵੇਟ ਲਿਫਟਿੰਗ, ਸ਼ੂਟਿੰਗ, ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ,
ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਉਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਲਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਹੌਂਸਲਾ
ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਚੰਗੇਰੇ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਰਾਹੀਂ
ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪਾਂ ਤਕ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪੁੱਜ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਜੇਕਰ ਹਾਕੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ
ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ
ਨੇ। ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਬਜਟ ਖੇਡਾਂ ਉਤੇ ਵੰਡਵੇਂ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਪੱਖਪਾਤ ਚੰਗੀ
ਗੱਲ ਨਹੀਂ। 'ਕੱਲੀ ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
?ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਾਕੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ
ਬੁਖ਼ਾਰ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਦੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਹਾਕੀ, ਫੁਟਬਾਲ, ਛਿੰਝਾਂ ਤੇ
ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਹੈ ਜਾਂ ਕਬੱਡੀ। ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?
-ਕਾਰਨ ਹੈ ਪੈਸਾ ਤੇ ਪਰਚਾਰ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਮੀਡੀਏ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਪਿੱਛੇ ਐ ਤੇ
ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਇਕ ਪੈਂਟ੍ਹ ਉਤੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ
ਦੇਣ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਖੇਡ ਪ੍ਰਮੋਟਰਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬੜਾ ਉਲਾਰ ਐ। ਉਹ ਇਕੋ ਖੇਡ
ਦੇ ਦਿਵਾਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਬਾਕੀ ਖੇਡਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਈ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੀਦਾ ਇਹ ਵੇ ਕਿ
ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਸਰਦਾ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਦੇਈਏ।
?ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਹਿਬ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਪੰਤਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖੇਡਾਂ
ਤੇ ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮਾੜੀ ਸਿਆਸਤ, ਚੌਧਰ
ਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
-ਜ਼ਰੂਰ ਚਲਦੀਆਂ ਨੇ। ਮਾੜੀ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਕੋਈ ਖੂੰਜਾ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ
ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮਾੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਉਥੇ ਵੀ ਗੋਲਕਾਂ ਪਿੱਛੇ
ਯੁੱਧ ਹੋਈ ਜਾਂਦੈ। ਖੰਡੇ ਖੜਕੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਨੇ? ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ
ਵੀ ਪਲੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਪਰ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ
ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੋਇਐ।
?ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਹੀ ਐਸਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ
ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਏ ਹੋਣ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ
ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਉਥੇ ਅਫ਼ੀਮਾਂ ਡੋਡਿਆਂ ਤੇ ਸਮੈਕ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਧ ਰਹੇ ਨੇ, ਕੀ ਕਾਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?
-ਜੁਆਬ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਆਲ ਵਿਚ ਈ ਐ। ਬਹੁਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਬਾਹਰਲਾ ਪੈਸਾ ਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹੈ।
ਵਿਹਲੜਾਂ ਨੂੰ ਡਾਲਰ ਤੇ ਪੌਂਡ ਮਿਲੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਚ ਉਡਾਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
?ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਵੱਡੇ
ਵੱਡੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਟੋਰਾਂਟੋ, ਵੈਨਕੂਵਰ, ਐਡਮਿੰਟਨ, ਕੈਲਗਰੀ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜੁਆਨ ਡਰੱਗਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰ
ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀ ਸਾਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪੈਸਾ ਇਧਰਲੀ ਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਕੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ
ਨਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਖੇਡ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ ਸੁਝਾਉ ਦਿੱਤਾ?
-ਢਾਹ ਸਾਹਿਬ ਇਹੋ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਰੋ ਤੇ ਬਾਕੀ ਵੀ ਕਰਨ। ਮੇਰੀ
ਖੇਡ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਈ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਲਚਰਪੁਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਸਿਹਤ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ
ਲਾਉਣਾ ਐਂ। ਉਹ ਕਸਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਸੇ ਬਣਾਉਣ। ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਵਰਤਣ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਗੁਣ
ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵਧੀਆ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ।
? ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ ਸਾਡੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਅਸੀਂ
ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖਿਡਾਰੀ ਚੰਗੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਕਦਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਖੇਡ ਇਕ ਵਿਉਪਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਚੁੱਕਾ?
-ਨਹੀਂ ਵਪਾਰ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਨਾਲੇ ਕਿਸੇ ਖੇਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਕਰਨੈਂ?
ਕਮੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਬੱਡੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਖੇਡ
ਐ। ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਉਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਵਾਹਵਾ 'ਕੱਠ ਹੁੰਦੈ।
?ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਕੁਝ ਭੈੜਾਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਾਂ ਇਸ ਬਹਾਨੇ
ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਕੇ ਉਡਾਰੀਆਂ ਵੀ ਮਾਰ ਗਏ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨਸ਼ੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਈ ਕਲੱਬਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਲਏ ਪਰ ਖੇਡੇ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਹੀ। ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ?
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੋਂਗੇ?
-ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਕਬੱਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ
ਕਾਲੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਹੈਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੈ। ਰੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ
ਸੁਮੱਤ ਬਖਸ਼ੇ।
?ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਤਕ ਕੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹੋ?
-ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਆਰਟੀਕਲ ਲਿਖੇ ਨੇ। ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ ਨੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਦੇ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ, ਖੇਡ ਸੰਸਾਰ, ਖੇਡ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਖਿਡਾਰੀ, ਖੇਡ
ਮੈਦਾਨ 'ਚੋਂ, ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ, ਖੇਡ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਖੇਡ ਪਰਿਕਰਮਾ, ਖੇਡ ਦਰਸ਼ਨ, ਖੇਡ ਮੇਲੇ
ਵੇਖਦਿਆਂ, ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਦੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ, ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ
ਚੋਣਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ 'ਚੋਂ, ਬਾਤਾਂ ਵਤਨ ਦੀਆਂ, ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਨਾ ਰੱਜੀਆਂ, ਫੇਰੀ ਵਤਨਾਂ
ਦੀ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਕੀ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ। ਸਪੋਰਟਸਮੈੱਨ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ
ਕਿਤਾਬ ਐ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਛਿਆਸੀ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਐ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ
ਖਿਡਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਸੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਨੇ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ
ਲਿਖ ਰਿਹਾਂ। ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਵਾਉਣ ਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਐ। ਅਜੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ
ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਬਾਕੀ ਐ। ਆਹਰੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਮਰ ਐ ਲਿਖੀ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਤਾਂ
ਸਮਾਂ ਈ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੀਮਾ ਕਿਥੇ ਤਕ ਐ?
?ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਸਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਵੀ
ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ਕਿਹੜੀ ਕਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਸਲੇਬਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
-ਮੇਰਾ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ 'ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਨਾ ਰੱਜੀਆਂ' ਛੇ ਸਾਲ ਬੀ. ਏ. ਦੀਆਂ
ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 'ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ 'ਚੋਂ' ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ
ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਆਰਟੀਕਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ।
?ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓ ਤੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਓਲੰਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ
ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਹੋ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?
-ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਆਮ ਸੁਣੀਆਂ ਨੇ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ
ਨੇ ਕਿ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਰੋਣਾ ਵੀ ਰੋਂਦੇ ਨੇ।
ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੇ। ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
?ਕੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਜਾਂ ਭਤੀਜਾਵਾਦ ਦੇ ਕੰਡੇ ਦਾ ਵੀ
ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਸੁਣਿਆਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ
ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਨਹੀ ਲੈਣ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਦਾਸਤਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੋਗੇ?
-ਇਕ ਦਾਸਤਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸਾਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਥੇਰੀਆਂ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ
ਨੇ। ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ।
?ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਖਿਡਾਰੀ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿੱਚ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੀਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਖੇਡ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਇਹੋ
ਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਹੀ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਰੁਲ਼ਣੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ
ਸਕੇ?
-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੈ। ਕੁਝ
ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਰੱਖੇ ਨੇ। ਕੁਝ ਗਰਾਂਟਾਂ ਨੇ ਪਰ ਇਹ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਐ ਕਿ ਕਈ ਚੈਂਪੀਅਨ
ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੁਢੇਪਾ ਬੁਰੇ ਹਾਲੀਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਖੇਡ ਕਲੱਬਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ
ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਐ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿਨਾਂ।
?ਤੁਸੀਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ
ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਰਗਾ ਡਿਸਿਪਲਿਨ ਨਹੀਂ?
-ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਐ। ਪਰ ਇਹ ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਖੇਡ ਉਤੇ ਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਦੀ
ਐ। ਖੇਡਾਂ ਡਿਸਿਪਲਿਨ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਥੇ ਡਿਸਿਪਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਉਥੇ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
?ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਆਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ
ਤੋਂ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਾਹ ਦਾ ਸਮਾਂ 30 ਸੈਕੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ
ਹੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਕਿਹੜੀ ਸੰਸਥਾ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
-ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ
ਨੇ। ਕਬੱਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਐ। ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੀਹ ਸਕਿੰਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਐ। ਇਹ ਪੱਚੀ ਸਕਿੰਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ
ਚਾਹੀਦੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜੱਫਿਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਕੁਝ ਵਧ ਸਕਣ। ਦਾਇਰਾ ਵੀ ਪਝੰਤਰ ਫੁੱਟ ਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦੈ। ਟੀਮਾਂ
ਦੇ ਅੱਠ ਅੱਠ ਖਿਡਾਰੀ ਹੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਈਡ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਬਦਲਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ
ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ। ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਕੱਛਾਂ 'ਚ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇਈ ਖੜ੍ਹੇ ਫਾਲਤੂ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜੱਚਦੇ। ਦਾਇਰੇ
ਵਿਚ ਕੋਚ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇੰਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੈ ਐ। ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਲਮੀ
ਕਬੱਡੀ ਫੈਡਰਸ਼ਨ ਬਣੇ। ਓਹੀ ਨਿਯਮ ਬਣਾਵੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੇ ਤਦ ਈ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ।
?ਤੁਸੀਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਰੈਫ਼ਰੀ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਵੋਗੇ? ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੋ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ
ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਜਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੋਂਗੇ?
-ਮੈਂ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿਸਲ ਵੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾਂ ਤੇ ਮਾਈਕ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਫੜੀ
ਜਾਨਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਔਖ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਐ ਤੇ
ਮਾੜੇ ਮੋਟੇ ਰੌਲੇ ਗੌਲੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦੀ। ਦਰਸ਼ਕ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਹੁੰਦੇ
ਨੇ ਉਹ ਰੈਫਰੀ ਜਾਂ ਅੰਪਾਇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵੈਸੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਗਿਐ ਕਿ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਰੈਫਰੀਆਂ ਦੇ
ਨਿਰਣਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਈ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਨੇ।
?ਰੈਫ਼ਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਕੰਮ ਹੈ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕਰਨ ਦਾ, ਤੁਸੀਂ
ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕੁਮੈਟੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਡ
ਮੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ? ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਕੁਮੈਟੇਟਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦਸੋ?
-ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਮੈਂ ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਪੀ. ਟੀ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ
ਸਮਝਦਾਂ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਤੇ ਮੈਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਖੇਡ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਆਂ।
ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ, ਹਰਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ,
ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਬੜੀ, ਪ੍ਰੋ. ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਛੜ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬੇਰ ਕਲਾਂ, ਰਿੰਪੀ
ਬਰਾੜ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁਢਲਾਡਾ, ਮੱਖਣ ਅਲੀ, ਮੱਖਣ ਬਰਾੜ, ਸੁਖਚੈਨ ਬਰਾੜ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ
ਸੁਖਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਕਈ ਕੁਮੈਂਟੇਟਰਾਂ ਨੇ ਖੇਡ
ਮੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ 'ਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਐ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਟ ਚੁੱਕਿਆਂ
ਕੁਮੈਂਟੇਟਰ ਨਿਕਲਦੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਹਕੀਮਪੁਰ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਦਾ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਗਿਣਿਆ
ਜਾਂਦੈ।
?ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖਗਵਾਰ ਘਟਨਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੋਂਗੇ?
-ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਘੱਟ ਮਿਲੇ। ਹੁਣ ਇਹੋ ਸੰਸਾ ਕਿ ਦੁੱਖ ਵਧ ਨਾ ਜਾਣ।
?ਸ੍ਰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਈ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ?
-ਕੋਈ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਸਾਹਿਤ ਟ੍ਰੱਸਟ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ
ਲਾਂਬੜਾ ਦਾ ਸੱਯਦ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਅਵਾਰਡ,
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਖੇਡ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਵੱਖ
ਵੱਖ ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਲੇਕਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਏਨੇ ਮਾਣ ਦੇ ਯੋਗ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਮਾਣ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਲਿਖ
ਰਹੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਸਮਝਦਾਂ।
?ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਖੇਡ ਮੇਲ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਮਗਨ ਹੋਵੋਗੇ? ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ
ਰਿਟਾਇਰਡ ਹੋ। ਆਪਣਾ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸ ਤਰਾ੍ਹਂ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹੋ?
-ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਟਾਇਰ ਬਦਲ ਲਏ
ਨੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਖੇਡ ਮੇਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਨਾਂ ਤੇ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ 'ਚ ਮਸਤ ਆਂ। ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੀਂ
ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾਂ। ਐਤਕੀਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਨੇ, ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ ਕਬੱਡੀ ਤੇ ਫੇਰੀ
ਵਤਨਾਂ ਦੀ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੰਗੀਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਖੇਡ ਸੰਸਾਰ' ਵੀ ਕੱਢ ਰਹੇ ਆਂ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ
ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਾਲਮ ਲਿਖ ਰਿਹਾਂ ਤੇ ਸੁਬ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮ ਸੈਰ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਐ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ
ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਹੀਂ। ਰੁਟੀਨ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ
ਕਹਿਣ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵਿਹਲ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕੰਮ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਭਾਰੇ...।
?ਫਿਰ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ?
-ਬਥੇਰੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਖਾਧੀਆਂ ਪੀਤੀਆਂ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨੀ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਸੱਦਦੈ ਟਿਕਟ
ਭੇਜ ਦਿੰਦੈ ਤੇ ਤੋਰਾ ਫੇਰਾ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੈ। ਹੋਰ ਆਪਾਂ ਵੰਝ ਲੈਣਾ?
?ਕੋਈ ਦਿਲੀ ਤਮੰਨਾ ਜੋ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹੋਵੋ?
-ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂ ਉਮਰ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਚੌਧਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਐ। ਏਹੋ ਤਮੰਨਾ ਸਮਝ
ਲਓ ਕਿ ਲੰਮੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਡ ਅਦਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕਰਾਂ। ਤਮੰਨਾ ਐ
ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਜਿੱਤ ਮੰਚ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ।
?ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਨਾ ਸਕਿਆ ਹੋਵਾਂ?
-ਹਾਲੇ ਏਨੇ ਈ ਬਹੁਤ ਨੇ। ਬਾਕੀ ਕਦੇ ਫੇਰ ਸਹੀ।
?ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਖੇਡ ਮੇਲੇ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ
ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ?
-ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਚ
ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਨਿਆਮਤ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੱਸੇ
ਵਧੇਰੇ ਫਿੱਟ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਹੰਢਣਸਾਰੀ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਐ। ਫਿੱਟ ਜੁੱਸਾ ਹਰ
ਕੰਮ ਲਈ ਫਿੱਟ ਹੁੰਦੈ। ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਦਵਰਤੋਂ ਲਈ ਖੇਡਾਂ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦਿਆਂ
ਵਾਧੂ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਸਹਿਜ ਨਿਕਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੈ ਤੇ ਲੋਕ ਲੜਾਈਆਂ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਖੇਡਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੁੰਦੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦੈ। ਖੇਡਾਂ
ਨੂੰ ਬੱਸ ਸਹੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਐ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮਰਪਿਤ
ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦੈ। ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਐ-ਕਰੋ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ, ਹੋਵੇ
ਜਿੱਤ ਚਾਹੇ ਹਾਰ। ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮੈਂ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਦੋਹਰਾਉਨਾਂ-ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੋ ਤੇ
ਖਿਡਾਓ ਐ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਓ, ਜੜ੍ਹੋਂ ਈਰਖਾ ਮੁਕਾਓ ਐ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਓ...।